صفحه تخصصی ساز تمبک

به اولین و بزرگترین مرکز آموزش موسیقی خوش آمدید.

آموزش تصویری تمبک


تئوری موسیقی


نخستین شکلی که از این کلمه به معنی آلت موسیقی مخصوص، یعنی استوانه ای که پوست به آن کشیده باشند در زبان فارسی داریم تبنگ(Tabang) است که معانی چند برای آن شده است.
لغت نامه دهخدا ذیل این لغت به نقل از فرهنگ های دیگر نوشته است:
" آوازی را گویند بلند و تند مانند صدای ناقوس " (برهان)
« آواز بلند و تیز مثل آواز زنگ و صدای ناقوس» (آنندراج، فرهنگ نظام)
« به معنی دف و دهل هم آمده است» (برهان)
« به معنی دف و دهل و تنبک نیز آمده که بازیگران نوازند» ( انجمن آراء، آنندراج)
« و نیز به معنی تنبک که بازیگران نوازند» (فرهنگ رشیدی)
«قسمتی از ساز بوده مانند دف» (فرهنگ نظام)
درج د قرینشانم لیکن به گاه هزل
من کوس خسروانم و ایشان دف و تبنگ
«سوزنی »
تبنگ در اشعار سوزنی به همان معنی دف و تمبک است.
فرهنگ آنندراج زیر لغت «تبنگ » نوشته است.

کوک کردن ساز تمبک


آشنایی با ساز تمبک


تنبک

(تمبک، دمبک، دندونک و ضَرب) از مهم ترین سازهای کوبه ای - پوستی و از محبوب ترین سازهای کشورمان می باشد که معمولا در تمام گروه های سازهای ایرانی از این ساز استفاده می شود. از آنجا که این ساز به نوازنده این امکان را می دهد که از تمام انگشتان دو دست خود در هنگام نوازندگی استفاده کند، یکی از پیچیده ترین سازهای کوبه ای دنیا می باشد. ساز تمبک از نظر تکنیک اجرایی هیچ مشابهتی با سازهای کشورهای همسایه و حتی کشورهای دیگر ندارد و از این حیث این ساز اهمیت بسیار بالایی دارد. این ساز پوستی، از نظر سازشناسی جزء طبل‌های جام‌شکل محسوب می‌شود که از این خانواده می‌توان به سازهای مشابه مانند داربوکا در کشورهای عربی و ترکیه و همچنین زیربغلی در افغانستان اشاره کرد.

 با این تفاوت که این ساز به لحاظ شکل، شبیه دربوکا ساز عربی است ولی از نظر صدا بسیار متفاوت از آن است.اگرچه دربوکا امروزه در غرب بسیار محبوب شده است ولی متاسفانه تبلیغاتی که ما برای ساز مشابه و ایرانی آن، تمبک کرده ایم بسیار کمرنگ بوده است در مقایسه با دربوکا کم کاری را برای این ساز ملی به ارمغان آورده ایم.در گذشته تمبک با نام های دمبلک و سپس دمبک شناخته می شد.

ساختار تنبک

ساختار تمبک:

تمبک به فرم و شکل جام است و پوستی و از نو سازهای کوبه ای است.بدنهٔ تمبک را در گذشته از جنس چوب، سفال و گاهی هم فلز می‌ساختند، لیکن امروزه از جنس چوب می‌سازند. تمبک از قسمت‌های زیر تشکیل شده است:

  • پوست
  • دهانهٔ بزرگ
  • تنه
  • پا
  • گلویی (نفیر)
  • دهانهٔ کوچک (کالیبر)

از حلقه در انگشت‌های وسطی دستان می‌توان با زدن روی پوست دهانه بزرگ چسبیده به تنه و شیارهای روی تنه با کشیدن حلقه‌ها اصوات و شیرین کاری‌های متنوع و جالبی اجرا کرد.

آموزش تکنیک های تمبک نوازی

تعاریف اولیه
در این قسمت به ذکر اصول اولیه و تعاریف موردنیاز در طبقه بندی می پردازیم. 

۱- تاکسونومی: دانش طبقه بندی و نامگذاری موجودات – اشیاء و مفاهیم در اصطلاح تاکسونومی نامیده می شود. واژه Taxonomy مرکب از دو کلمه taxis به معنای ترتیب و nomos به معنای قانون تشکیل شده است. تاکسونومی با تاکسون یا واحد طبقه بندی ارتباط داشته و آنها را بر اساس صفات مشترک در طبقات یا صنوف خاص خود قرار می دهد. نتیجه تاکسونومی رده بندی شدن تاکسون ها می باشد.

۲- صنف: چهارچوبی انتزاعی است که شی مورد رده بندی در آن قرار می گیرد. هر صنف یا طبقه دارای صفات مشترک با طبقات بالا و پایین خود است. این رابطه را می توان به اختصار رابطه والد- فرزند نامید. از دید ریاضی ساختار طبقه بندی شده نموداری مانند شکل زیر است که شاخه درختی بوده وشروع آن از ریشه Root یاNode می باشد که نقطه ای است با صفتی مشترک در تمام شاخه ها و طبقات.

۳- تاکسون: تاکسون یا واحد طبقه بندی محتوای هر صنف است که مورد بررسی قرار می گیرد.


تعریف صنف در تمبک


۴- صفت شاخص یا تاکسونومیک: ویژگی یا صفتی که برای مشخص کردن یا جدا کردن یک گونه از گونه دیگر به کار میرود، صفت تاکسونومیک نامیده میشود و آن عبارت از صفت یا صفاتی است که بر مبنای آنها دو گروه نزدیک جانوری به یکدیگر تشابه داشته یا از یکدیگر متمایز میگردند.

بطور کلی دو نوع صفت وجود دارد که عبارتند از:
۱) صفات قابل اعتماد، مانند تعداد مهره های بدن
۲) صفات غیر قابل اعتماد مانند رنگ

۵- توصیف: بررسی صفات و مشخصات یک تاکسون را گویند.

۶- نامگذاری: مهمترین اصل در نامگذاری تاکسونها در نظر گرفتن صفات مشترک بین تاکسون ها است. در واقع قصد از نامگذاری معرفی تاکسون و صنف آن است. معمولا با حرکت به سمت صفات شاخص صنوف مختلف نامگذاری را می توان تعریف نمود. مثلا به نمونه زیر در مورد بلوط سفید دقت کنید:
صنف۱. گیاه
صنف۲. درخت
صنف۳. بلوط
صنف۴. بلوط سفید

در نامگذاری معمولا از ۲ کلمه یا بیشتر استفاده می شود. کلمات بعدی معمولا توضیحات لازم را در مورد صفات و مشخصات اولین صنف نام گذاری ارائه می دهند. در نهایت نام گذاری در ایجاد یکدستی – وضوح و یک ادبیات مشترک برای نامیدن تاکسونها بسیار مفید می باشد.

در نامگذاری از منابع مختلفی استفاده می شود. مثلا:
۱- نام افراد
۲- نام مکانها
۳- نامهای دیگر

کاربرد اصول تاکسونومی در بررسی تکنیکهای تمبک
همانطور که در بالا ذکر شد اولین کاربرد تاکسونومی در تکنیک شناسی تنبک شناسایی صفات مشترک و غیر مشترک تکنیکهای نوازندگی است. به این ترتیب هر تکنیک در صنف و طبقه خود قرار می گیرد و رابطه ساختاری – تکاملی تکنیکها با یکدیگر مشخص می شود. از طرفی می توان تکنیکهای جدید را حدس زد و کشف نمود. اولین گام در این راه دستیابی به تعریفی اصولی از تکنیک در نوازندگی تمبک است (باز تاکید می شود که در این نوشتارمنظور از تکنیک همان شیوه های انگشت گذاری ساز است). منظور از تکنیک به طور عام عبارت است از توالی از فعالیتها جهت انجام یک کار.

اما مفهوم زیر می تواند گویای تکنیک در تنبک نوازی باشد:
کاربرد بخشهایی از ۱دست یا ۲دست (مانند بخشهای مختلف یک یا چند انگشت- کف دست و…) به شکل متصل یا منفصل یا استفاده از ابزاری متفاوت با دست (مانند کوبه و…) که نیروی خود را ازبخشهایی خاص از دست (مانند مچ دست) اخذ کرده و از طریق ضربه زدن، مالش یا شیوه هایی دیگر بر روی ناحیه یا نواحیی از پوست یا چوب یا اشیاء مولد صوت متصل به بدنه ساز تولید صدا نمایند.

براساس تعریف بالا و دربررسی یک تکنیک باید به بررسی ۴ نوع مشخصه پرداخت:
۱- نحوه تولید صدا
۲- شکل تکنیک
۳- حرکت درتکنیک
۴- مشخصات صوتی

هر کدام از ۴ مورد فوق می تواند صنوف و طبقات مختلف مورد نیاز برای تاکسونومی تکنیکهای تمبک را تعریف نماید.

طبقه بندی تکنیک های تمبک
طبقه بندی و نامگذاری تکنیکهای تمبک نوازی که در اصطلاح “تاکسونومی تکنیک های تمبک” نامیده می شود بر اساس توصیف صفات مشترک تاکسون ها یا تکنیکها صورت گرفته و آنها را در طبقات یا صنوف خاص خود قرار می دهد. نتیجه این تاکسونومی رده بندی شدن تکنیک ها می باشد.

تاکسون
تاکسون یا واحد طبقه بندی در این تاکسونومی همان تکنیک است که مورد بررسی قرار می گیرد.

صنف
همانطور که قبلا گفته شد در طبقه بندی تکنیکهای تنبک نوازی صنف چهارچوبی انتزاعی است که تاکسون (تکنیک) مورد بررسی در آن قرار می گیرد. هر صنف یا طبقه تکنیک دارای صفات مشترک با طبقات بالا و پایین خود است.


تعریف صنف در تمبک


صفت شاخص یا تاکسونومیک تکنیک های تمبک
ویژگی یا صفتی که برای مشخص کردن یا جدا کردن یک تکنیک از تکنیک دیگر به کار میرود، صفت تاکسونومیک تکنیک های تمبک نامیده میشود و آن عبارت از صفت یا صفاتی است که بر مبنای آنها دو گروه نزدیک تکنیکی به یکدیگر تشابه داشته یا از یکدیگر متمایز میگردند.

بطور کلی دونوع صفت وجود دارد که عبارتند از:
۱) صفات قابل اعتماد، مانند تعداد انگشتان به کاررفته – نحوه ارتباط انگشتان با یکدیگر و… به طور کلی هر ۴ نوع صفت اشاره شده در بالا از نوع قابل اعتمادند.
۲) صفات غیر قابل اعتماد مانند شدت و ضعف ضربات

نحوه تولید صدا

این مشخصه مربوط به نحوه اجرای تکنیک و تولید صدا می باشد. به طور کلی در تنبک نوازی می توان چندین نوع مختلف از شکل اجرا را تشخیص داد:
۱- ضربه زدن : مانند اجرای پلنگ و تم بر روی پوست یا ضربه بر بدنه یا بخشهای مکمل صدادهی (مانند پوست تعبیه شده بر روی بدنه تنبک) یا حتی ضربه زدن بر روی بخشی از دست که بر پوست تنبک قرار دارد. ضربه زدن به دوگونه رخ می دهد:
– مستقیم : مانند ضربه دست یا ضربه انگشتر یا هر شی دیگر که با دخالت دست انجام می شود.
- غیر مستقیم : مانند ضربه های یک سیم فرضی که بر پشت پوست تعبیه شده و به هنگام نواختن مرتعش شده و به پوست ضربه می زند.

۲- مالش دادن : مانند مالش پوست و لبه ناخن دست یا هر شی دیگر بر روی پوست در یک امتداد مثلا طولی یا دایره ای. حالت خاصی از مالش دادن انگشت (یا کوبه با سر لاستیکی) تولید صدایی شبیه ناله گوزن می کند که به آن Moose Call می گویند.

۳- خراش دادن : مانند خراش دادن پوست و چوب بدنه توسط ناخن یا هر شی دیگر.

شکل تکنیک
بررسی شکل و آناتومی اندام مجری تکنیک (مثلا انگشتان) کمک بسیار مهمی در رده بندی و تعیین صنف آن می کند. در این مورد موارد زیر را باید در نظر گرفت:
- در اجرای تکنیک کدام بخش از دست یا انگشت (در واقع بخش مجری تکنیک) به کار می رود؟
- آیا شئ خاصی (مثلا انگشتر یا کوبه) برای اجرا به کار می رود؟ (در واقع شئ مجری تکنیک )
- شکل به کار گیری بخش مجری یا شئ مجری تکنیک چگونه است؟
- اگر در ساختار یک تکنیک تعداد اعضاء بخش مجری بیشتر باشد (مثلا ۴ انگشت) آیا ارتباط آنها با هم متصل است (انگشتان به هم وصلند) یا منفصل (انگشتان آزادند)؟

- در ادامه به تفصیل درباره شکل تکنیک توضیح داده خواهد شد.

حرکت در تکنیک 
در تنبک نوازی که فعالیتی کاملا فیزیکی است عضلات – استخوانها – مفاصل و سایر اندامهای دست (مانند کتف، آرنج و …) مولد حرکات لازم برای نوازندگی بوده و مفاصل “مچ دست” و” انگشتان” نیز به عنوان اهرمهای منتقل کننده نیروی لازم برای حرکت دست و انگشتان نقش ایفا می کنند. با یک نگاه ساده به اندامهای مولد حرکت می توان تکنیکها را بر اساس چند مولفه توصیف نمود:
۱- عامل مولد حرکت 
منظور از عامل مولد حرکت بخشی از دست است که با تولید و انتقال نیرو باعث تحرک اندام مجری تکنیک می گردد. 

- حرکت ناشی از مچ: بر اثر حرکت مچ دست و انتقال نیرو، کف دست حرکت کرده و در نهایت دست یا بخشهایی از انگشتان با ساز تماس پیدا می کنند. مانند پرتاب ناشی از حرکت مچ در اجرای “تم” یا “بک”.
- حرکت ناشی از مفصل انتهایی آخرین بند انگشت: در این نوع حرکت مچ و سایر اندامها ی فوقانی دست ثابت بوده و بر اثر حرکت مفصل بین انگشت و کف دست و انتقال نیرو، انگشت به پوست ضربه می زند.
- حرکت ناشی از تلنگر: در صورتیکه بخشی از یک انگشت (مثلا نیم بند آن) بر بخشی از انگشت دیگر (مثلا بند انگشت دیگر) یا بخشی از کف دست قرار گرفته و بر اثر لغزانده شدن و اصطکاک ناشی از آن به شدت رها شود تلنگر ایجاد میشود.
۴- حرکت ناشی از آرنج: دسته ای از تکنیکها بر اثر حرکت ناشی از آرنج دست (به خصوص در نوعی از تکنیک مالشی) اجرا می شوند.

۲- وضعیت دست مولد حرکت 
بر اساس اتکاء دست مولد حرکت به ساز یا آزاد بودن آن می توان تقسیم بندی زیر را انجام داد:
- اجرا تکنیک با حرکت آزاد دست 
منظور از حرکت آزاد دست حرکتی است که در آن دست به سازاتکا ندارد. مانند اجرای تم یا بک دست آزاد یا پایین (۱).

- اجرا تکنیک با حرکت غیر آزاد دست 
منظور از حرکت غیرآزاد دست حرکتی است که در آن بخشی از دست به ساز اتکا دارد. مانند:
- اجرای انواع تکنیکهای گرفته توسط دستی که به نحوی به پوست اتکا دارد.
- اجرا با دست روی تنبک یا دست بالا.
- اجرا با دست پایین یا آزاد به گونه ای که به ساز اتکا دارد.

مشخصات صوتی 
صدادهی تکنیکهای تنبک علاوه بر بستگی به نحوه تولید صدا به دلیل ویژگیهای آکوستیک ساز و بخشهای مجری از پیچیدگی خاصی برخوردار است. در زیربه طور اجمال پاره ای از مشخصات صوتی تمبک ذکرمیشود:

۱- صدادهی تکنیکهای تمبک از قوانین پوسته مرتعش و ارتعاش محفظه داخلی تمبک تبعیت می کند. (محفظه داخلی تنبک در تغییر ساختارارتعاشی پوست نقش اساسی دارد.)
۲- تمام اشکال ارتعاشی که در شروع پر انرژی بوده و سریعا محو می شوند در ساختار صدای ضربه تکنیکها و در رنگ بم ابتدای صدای آنها نقش دارند. 
۳- طیف صدای حاصل ازاجرای تکنیک ازیک بخش متراکم صوتی درساختار اصوات فرعی به آرامش صوتی ختم می شود. منظور از آرامش صوتی باقی ماندن تنها چند صدای فرعی در انتهای صدای تکنیک است. در شکل زیر موج صدا و طیف صدای حاصله از اجرای پلنگ در ناحیه لبه تنبک را مشاهده می کنید. بخشهای پرتراکم و آرام صوتی درآن کاملا قابل شناسایی هستند.



۴- هرچه بخش مجری تکنیک سخت تر باشد رنگ صدای حاصله به دلیل حضور پر انرژی تر اصوات فرعی با فرکانس بالا در صدای ضربه و در کل صدای تکنیک زیرتر است . این پدیده را می توان در مقایسه صدای تکنیکهای ناخنی در یک منطقه خاص با صدای سایر تکنیکها در همان منطقه مشاهده نمود.

البته تفکیک صوتی مناطق را نباید با صدای ضربه ناشی ازجنس بخش مجری اشتباه گرفت. صدای ضربه به عنوان بخش آغازین صدا شامل اصوات فرعی قوی با طول زمانی ارتعاشی بسیار کوتاه می باشد.
۵- هر چه سطح بخش مجری (و بالتبع سطح ضربه خورنده پوست) بیشتر باشد رنگ صدای حاصله به طور نسبی بم تر است. این پدیده به هنگام اجرای تکنیکها در یک ناحیه ثابت نیز مشاهده میشود.
۶- به دلیل ماهیت غیرخطی ارتعاش پوست تنبک و با افزایش شدت ضربه اصوات فرعی زیرتر به طور نسبی برجستگی پیدا می کنند.
۷- هرچه از مرکز پوست به سمت لبه ساز حرکت کنیم ، نقش اشکال ارتعاشی یا اصوات فرعی بم کمتر شده و بر تراکم و اهمیت نقش اشکال ارتعاشی زیرترافزوده می گردد. مثلا در تکنیک تم ناحیه میانه ، اصوات فرعی بم که میرایی سریع دارند اهمیت خاص دارند.

در شکل زیر می توان تغییرات انرژی اصوات فرعی را در تکنیکهای مختلف مشاهده نمود. درجات روشن نشان دهنده حضور کم انرژی اصوات فرعی در تکنیک است:


 

پی نوشت 
۱- به نظر می رسد اصطلاحات دست پایین و بالا برای دست آزاد یا روی تنبک را برای اولین بار نوازنده تنبک سیاوش اکبری سنه در کتاب آموزشی خود و در سال ۱۳۷۸ به کاربرده است

لیست تکنیک های تمبک

۱- بک مثبت : اجرا با دو بند انگشت دوم دست راست در ناحیۀ مرکزی تنبک ، حرکت دست از ساعد

۲- بک منفی : اجرا با بند اول انگشت دوم دست راست در ناحیۀ کناری تنبک ، حرکت دست از ساعد

اجرای مثبت به منفی (دست راست) با سر دادن شصت بر روی ساز صورت می گیرد.

۳- مثبت چپ : اجرا با دو بند انگشت دوم دست چپ ، حرکت دست از مچ

۴- منفی چپ : اجرا با نرمه بند اول انگشت دوم دست چپ در ناحیه بالای ساز ، حرکت دست از مچ

۵- اجرا روی چوب با دست راست

۶- اجرا روی چوب با دست چپ

۷- اجرای جارو با دست راست

۸- اجرا با دست راست زیر دهنۀ تنبک

۹- اجرا با بشکن شماره دو ( دست راست) زیر دهنۀ تنبک

۱۰- اجرای بشکن با انگشت اول دست چپ

۱۱- اجرای بشکن با انگشت دوم دست چپ

۱۲- اجرای بشکن با انگشت سوم دست چپ

۱۳- اجرای بشکن با انگشت چهارم دست چپ

۱۴- اجرای انگشت چهارم از روی انگشت سوم دست چپ

۱۵- اجرای حرکت مثبت به سمت منفی با سر دادن شصت روی ساز

۱۶- اجرای بشکن با انگشت اول دست راست

۱۷- اجرای بشکن با انگشت دوم دست راست

۱۸- اجرای بشکن با انگشت سوم دست راست

۱۹- اجرای بشکن با انگشت چهارم دست راست

۲۰- اجرای انگشت چهارم از روی انگشت سوم دست راست

۲۱-اجرای همزمان بشکن های دو و سه دست چپ

۲۲- اجرای همزمان بشکن های دو و سه دست راست

۲۳- اجرای گلیساندوی گرفتۀ دست چپ

۲۴- اجرای گلیساندوی گرفتۀ دست راست

ریز ها

۱- ریز گلیساندوی منفی به سمت مثبت

۲- ریز گلیساندوی مثبت به سمت منفی

۳- ریز منفی در مثبت

۴- ریز مثبت در منفی

۵- ریز منفی

۶- ریز مثبت

۷- ریز پر ( نه انگشتی )

۸- ریز جفتی

تاریخچه ساز تمبک


 تاریخچه تنبک

تمبک نوازی یکی از زنان قاجار

نخستین ضبط های موسیقی ایرانی در زمان ناصرالدین شاه و توسط دوست محمدخان معیر بر روی استوانه های مومی فونوگراف ضبط شده است. نوازندگان در این ضبط عبارتند از: محمد صادق خانسرور الملک« سنتور»،میرزا حبیب سماع حضور« تارو آواز »، آقا حسینقلی «تار»، نایب اسداله « نی» و صادق خان « آواز»( سپنتا، 1377، 80).
نخستین ضبط صفحه های موسیقی در ایران از سال 1906 م/ 1285 ه.ش شروع شد که در اکثر این صفحات نامی از نوازنده تمبک برده نشده است.
در هنگام ضبط اولین صفحات، ارکستر ایرانی به طور سنتی از سه یا چهار نوازنده بیشتر تجاوز نمی کرد که معمولا نوازنده تمبک نیز با آنها همکاری می کرده است. در یکی از این آثار، نوازنده تمبک با نی نائب اسداله نواخته است که متاسفانه نامی از آن برده نشده است (سپنتا1377 ،111) در یکی از صفحات که در سال 1907 م/ 1286 ه.ش. ضبط شده است، حسین خان به عنوان نوازنده تمبک می باشد (سپنتا1377، 123)

عبداله خان دوامی در سفر درویش خان به تفلیس 1914 م/ 1293 ه.ش. به عنوان نوازنده ضرب بعضی از تصنیف ها را خوانده و نواخته است.
در دوره اول ضبط موسیقی در ایران ( 1906 تا 1915 م)، محدود صفحه هایی را مشاهده می کنیم که نام نوازنده تمبک بر روی آنها نوشته یا نامی از آنها برده شده باشد .دوره دوم ضبط موسیقی در ایران از سال 1926 م/ 1305 ه.ش. مجددا شروع شد.در دوره دوم ضبط موسیقی در ایران نیز متاسفانه نامی از نوازنده تمبک بر روی صفحات برده نشده است.
حاجی خان عین الدوله نوازنده بنام تنبک چند کنسرت با درویش خان و رضا محجوبی در گراند هتل اجرا کرده است، که متاسفانه تاریخ دقیق آن مشخص نیست. (سپنتا،218،1377)
ضبط صفحات موسیقی مجدد ا از سال 1320 ه.ش. یعنی پس از فرونشستن جنگ جهانی دوم در ایران شروع شد.
در طول سال های 1324 تا 1336 ه.ش. علی زاهدی نوازنده تنبک به همراه مهدی خالدی نوازنده ویولون سفری به هندوستان کردند و تعدادی صفحه در آنجا ضبط کردند.
از سال های حول 1330 ه.ش. به تدریج ضبط صوت های مغناطیسی نواری به ایران وارد شد. برنامه موسیقی رادیو از سال 1320 ه.ش. شروع شد و اعضای ارکستر چند ساعت قبل از پخش برنامه در استودیو جهت تمرین حضور به هم می رساندند. حسین تهرانی نیز جز اعضای این ارکستر بود.از حدود سال 1334 ه.ش. برنامه «گلها » در رادیو تولید و پخش شد که حسین تهرانی به همراه ابوالحسن صبا، معروفی، جلیل شهناز، عبادی و کسایی به اجرای برنامه می پرداختند. این نوازندگانجزء نوازندگان اول برنامه گلها بودند. بعدها نوازندگانی چون امیرناصر افتتاح، امیر بیداریان، آبتین اجلالی، جهانگیر ملک و... با این برنامه همکاری کردند.
در کتاب سرگذشت موسیقی ایران اثر روح اله خالقی تصویری از حاجی خان عین الدوله در کنارسماع حضور وجود دارد که احتمالا صفحاتی را نیز با هم پر کرده اند ولی متاسفانه از آنجا که نامی ازنوازنده تمبک بر روی صفحات قید نشده است، به یقین نمی توان گفت که در کدام صفحات حاجی خان عین الدوله با سماع حضور همکاری داشته است.

برگرفته از کتاب سر گذشت موسیقی ایران جلد اول صفحه 264

در متون تاریخی بسیاری از تمبک یاد شده است، درکتاب “هزار سال وزن در موسیقی ایرانی” تالیف رضا ترشیزی ، آمده است :
در منظومه ساسانی “یادگار- زریران” مربوط به افسانه های پهلوانی اشکانیان نام تمبک Tumbak صراحتا ذکر شده است.
در مقاله ای تحت عنوان “موسیقی ایران از دوران کهن و عهد هخامنشیان” به متن کتاب پهلوی “خسرو پسر قباد و غلام” مربوط به زمان ساسانیان اشاره می شود که در آن نام ساز دمبک آمده است.

تمبک در چند دههٔ اخیر پیشرفت های بسیاری داشته است و به عنوان سازی تکنواز و مستقل مطرح شده است. این پیشرفت ها مرهون تلاش استادان این ساز بخصوص پدر تمبک نوازی ایران استاد حسین تهرانی  است.

آلبوم موسیقی تمبک


این گروه موسیقی شامل چهار نفربا نام های بیژن شمیرانی ، جمشید شمیرانی ، کیوان شمیرانی و مریم شمیرانی است در سال ۱۹۸۸ گروه سه نفره شمیرانی شامل بیژن ، کیوان و جمشید به وجود آمد. مهارت زیاد آنها در نواختن ضرب یا تنبک باعث شد آنها ساز “ضرب” را به عنوان ساز اصلی این گروه انتخاب کنند. جمشید شمیرانی در سال ۱۹۴۲ در تهران بدنیا آمد. او از سن ۸ سالگی شروع به فراگیر ضرب و یا تمبک کرد. او در کنار استاد حسین تهرانی خیلی سریع پله های ترقی را طی کرد. در سال ۱۹۶۱ وارد فرانسه شد و شروع به آموزش و تدریس در مرکز Centre d’Etudes de Musique Orientale در سوربون فرانسه کرد. او همنوازی هایی نیز با با بزرگانی چون داریوش صفوت ، داریوش طلایی و مجید کیانی داشته است. کیوان شمیرانی در سال ۱۹۶۸ در پاریس بدنیا آمد. نواختن و آموختن تمبک را از سن ۱۳ سالگی آغاز کرد. وی دارای کارشناسی ارشد ریاضی ست که در سال ۱۹۸۹ گرفته است. بیژن نیز فراگیری ضرب را از پدرش جمشید و برادرش کیوان آغاز کرد. و آنها اجرا ها و آلبوم زیادی تا بحال داشته اند .

دانلود آلبوم تمبک "دوار "  از گروه ایرانی شمیرانی

اساتید برجسته تمبک


از قدما می‌توان از حاجی خان ضرب گیر ، عیسی آقا باشی، رضاقلی خان نوروزی، ابوالحسن صبا (معلمِ حسین تهرانی)، مسعود خان، شعبان قناری ،مهدی قیاسی، رضا روانبخش و عبدالله دوامی نام برد.

و از معاصرین:

استاد حسین تهرانی

وی در سال ۱۲۹۰ شمسی درتهران، خیابان ایران متولد شد و تحصیلات ابتدایی خود را در دبستان امیر اتابک به پایان رساند. تهرانی در کودکی زحمات و مصائب فراوانی متحمل شده بود و آثار آلام و مصائب دوران طفولیت تا پایان عمر در چهره اش باقی بود. وی در جوانی با آنکه از حیث مادی در مضیقه بود ولی هیچگاه از عشق خود که همین یک مشت پوست چوب باشد مأیوس نشد و ضرب را به زیر عبا می‌گرفت و با پشتکار وجدیت به نزد استاد خود حسین خان اسماعیل زاده  می‌رفت. تهرانی از سال ۱۳۰۷ کار جدی خود را نزد اسماعیل‌زاده آغاز کرد و به علت رایج نبودن خط موسیقی، تمرینات تنبک را به کمک اصطلاحاتی مثل: بله و بله و بله دیگه و یکصدو بیست و چهار و غیره به حافظه می‌سپرد.

چندی بعد تهرانی به محضر استادانی چون: رضا روان بخش، مهدی قیاسی و کنگرلو که در تمبک نوازی تبحری داشتند، راه یافت و به سبک هر یک آشنایی کامل پیدا کرد؛ ولی او استاد اصلی خود را ابوالحسن خان صبا می‌دانست زیرا نکات فراوانی از او آموخت که بعدها بسیار از آن بهره گرفت و آن قدر زحمت کشید تا در سایهٔ سعی و کوشش و عمل توانست با هر کوشش و نغمه‌ای، ریتم آن را با انگشتان سحرآور خود به روی ضرب بیاورد. او در سال اول تأسیس رادیو تهران در آن مؤسسه به فعالیت پرداخت و در سال ۱۳۲۳ به مدرسهٔ موسیقی کلنل وزیری راه یافت و تدریس تنبک را در آن مدرسه به عهده گرفت و کار خود را تا سال ۱۳۲۸ که هنرستان موسیقی ملی به همت روح الله خالقی شروع به کار کرد، ادامه داد. وی برای اولین بار دست به ایجاد گروه تنبک زد و برای آن‌ها قطعاتی را تنظیم کرد که در اجرای آنها، گروه لزوماً به دو یا چند دسته مختلف تقسیم می‌شدند. تا قبل از حسین تهرانی، آلت ضرب یا تمبک از کم‌ارزش‌ترین آلات موسیقی بود و نوازندهٔ تنبک بی‌ارج‌ترین عضو یک ارکستر به‌شمار می‌رفت و موظف به انجام کارهای دیگر ارکستر بود و مثلاً آلات موسیقی را از محل کار به درشکه و از محل درشکه به محل جشن یا میهمانی می‌برد و می‌آورد و در یک کلمه پادوی ارکستر بود. زیرا نواختن تنبک، کار مهمی به‌شمار نمی‌رفت و واقعیت هم همین بود. صفحه‌های موسیقی که در پنجاه شصت سال پیش ضبط شده‌اند نشان می‌دهند که نوازندگان ضرب یک صدای مبهم و بی‌ارزشی از ضرب درمی‌آوردند که هیچ شباهتی با صدایی که اکنون از از تنبک درمی‌آید ندارد. اما حسین تهرانی با نبوغ ذاتی و استعداد خدادادی و گذشت و فداکاری، این آلت کم‌ارزش را از ذلت نجات و به درجه و مقام کنونی خود رساند. حسین تهرانی از ثروت و مال و منال دنیا بهرهٔ چندانی نداشت. همهٔ ثروت او منحصر به خانهٔ محقری در یکی از محلات دوردست تهران بود که با قرض از بانک‌ها و کمک وزارت فرهنگ و هنر تهیه کرده بود.او در تنبک‌نوازی تحول‌های اساسی ایجاد نمود، به‌طوری‌که می‌توان او را پایه‌گذار ضرب‌نوازی نوین نام نهاد. از آثار این استاد برجسته می توان به 

  • کاست «ضرب آهنگ» که در طرف اول او صدای لوکوموتیو را با تمبک ایجاد کرده‌است و در طرف دوم قطعهٔ زرد ملیجه را با سنتور استاد فرامرز پایور اجرا کرده‌است.
  • کاست «ضرب اصول» هم کاری است ازاستاد پایور به همراهی تنبک استاد تهرانی که آهنگ زیبای «چهار مضرابی ماهور» اثر استاد ابواحسن صبا هم در آن موجود است.

اشاره کرد همچنیناو برای اولین بار نت‌نگاری برای تنبک را انجام داد. او اولین کتاب آموزش تنبک را با همکاری هوشنگ ظریف و مصطفی کمال پور تراب و حسین دهلوی به چاپ رساند.

استاد حسین تهرانی

استاد حسین تهرانی در حال تمبک نوازی

 

بلاگ آموزش موسیقی

ادامه مطلب