صفحه تخصصی ساز نی

به اولین و بزرگترین مرکز آموزش موسیقی خوش آمدید.

آموزش تصویری نی


  • درس اول : اجرای نت سل
  • درس دوم : اجرای نت فا
  • درس سوم : تمرین نت سل و فا
  • درس چهارم : اجرای نت لا
  • درس پنجم : تمرین دوره ای (1)
  • درس ششم : تمرین سونوریته (1)
  • درس هفتم : اجرای نت می

تئوری موسیقی


آموزش نی

در یک جمع بندی اساسی موسیقی را میشود به دو بخش مهم تقسیم کرد 

الف - فاصله های موسیقی ( زیر و بمی صدا ) 

ب - ریتم ( ضرب آهنگ هر قطعه موسیقی ) 

به جهت شناخت بهتر و فهمیدن کامل تر مبانی تئوری موسیقی در شروع هر کدام از این مباحث را جدا گانه بررسی کرده و بعد به ارتباط آنها با یکدیگر خواهیم پرداخت.

الف - فاصله های موسیقی

برای ثبت کردن نغمه ها از پنج خط موازی ممتذبه کار می بریم که حامل نت های موسیقی می باشند، اسم این خط ها حامل می باشند. حامل شمال یازده محل برای نشان دادن نت های موسیقی می باشد، پنج محل بر روی خط ها، چهار محل بین خط ها، یک محل پایین و یک محل بالای حامل. گفتن این مسئله واجب است که خط های حامل از پایین به بالا شماره گذاری شده اند .

 

آهنگ ها توسط هفت نت موسیقی روی خط های حامل ثبت می گردند که در اقسا نقاط جهان به دو شیوه اسم گذاری شده اند.

                                                       

اسم گذاری فقط در کشور ما معمولاً به روش اول انجام می گیرد. نت های موسیقی شامل توالی دایره دار می باشند ( بعد از هر نت موسیقی سی دوباره نت دو می آید ) در دایره ی توالی نت ها هر چقدر در جهت عقربه های ساعت پیش برویم صداها کم کم زیر تر شده و بالعکس. روی حامل هم از پایین به بالا صدای نت های موسیقی کم کم زیر تر می شود.

                                                             

برای تشخیص اینکه نت ها روی حامل چگونه قرار می گیرند از کلید های گوناگونی استفاده شده است برای هر کدام از محدوده های صوتی کلید خاصی استفاده می شود. کلید فا برای صداهای بم و کلید سل برای صداهای زیر می باشد. در هر قطعه موسیقی کلید در سمت چپ اول هر سطر واقع شده است .

برای ساز نی از کلید سل استفاده می کنیم. این کلید بر روی خط دوم قرار می گیرد به این صورت خط دوم حامل معرف نت موسیقی سل با شناختن جای نت سل روی حامل میشود طبق دایره ی توالی مکان نت های دیگر را روی حامل پیدا کنیم.

      

اگر در نت نگاری به صداهای زیرتر یا بم تر از محدوده ی پنج خط حامل احتیاج داشته باشیم میشود از خطوط اضافه استفاده کنیم.

          

الان که مکان نت های موسیقی را روی حامل یاد گرفتید شاید این سوال برای شما مطرح شود که از نگاه صدا دهی چه فرق و تشابهی میان نت های هم اسمی که روی حامل و در مکان های مختلف واقع شده اند وجود دارد. به طور نمونه میان نت سل واقع در روی خط دوم و نت موسیقی سل که در بالای خط پنجم قرار گرفته است ، علم صوت شناسی در فیزیک به این پرسش ها جواب می دهد. برای واضح شدن مطالب به طور اختصار میشود گفت که : هر وقت تعداد ارتعاشات یک سیم یا ارتعاشات هوا در لوله ی صوتی دو برابر باشد صدای حاصل در حقیقت همان نت قبلی می باشد ولی در محدوده ی زیر تر مثل این است که دایره ی توالی نت های موسیقی را یک دور کامل برویم تا به نت موسیقی هم اسم برسیم. توالی کامل یک سری از نت های موسیقی تا اینکه به نت آغاز برسیم را اکتاو می گویند. آخرین نت را اکتاو بالایی نت موسیقی اول گفته می شود

       

به این شکل یک قطعه موسیقی میشود در اکتاو های مختلف ( زیر یا بم ) بدون تفاوت در آهنگ ( ملودی ) خوانده گردد. برای فهمیدن راحت و سریع جای نت های موسیقی در حامل میشود آنها را به سه دسته تفکیک کنیم.

الف - نت های روی خط ها

ب - نت های بین خط ها

ج - نت های پایین و نت های بالای حامل

 

با به یاد سپردن نام نت های روی خط ها و بین خط ها به شکل یک کلمه راحت تر میتوان مکان آنها را به یاد سپرد.

فاصله ها

معنی فاصله : خط فاصل دو نت موسیقی و یا اینکه فرق آنها از لحاظ زیر و بمی صدا و جای قرار گرفتن آنها روی خط حامل را فاصله می گوییم.

به صورت کلی در هفت نت موسیقی میان دو نت موسیقی مجاور دو نوع فاصله موجود می باشد که به آنها پرده و نیم پرده می گویند. با وجود دایره توالی نت ها می شود گفت بین دو نت موسیقی پشت سر هم فاصله ای مساوی یک پرده می باشد به جز فاصله نت های می تا فا و سی تا دو که نیم پرده می باشد. به فاصله ی پرده دوم بزرگ می گیوند و نیم پرده ها را دوم کوچک می گویند.

به عنوان نمونه نت ر از دو یک فاصله ی دوم بزرگ تر می باشد و فا از می یک فاصله ی دوم کوچک زیر تر می باشد. در موسیقی خیلی از کشور های دنیا فقط دو فاصله ی مذکور استفاده می شود با وجود مطالب ذکر شده میتوانیم تمام فواصل موسیقی را به دوازده نیم پرده ی مساوی تفکیک کنیم. همان صورت که در شکل ملاحظه می شود در تقسیم فواصل پرده به نیم پرده علائم خاصی به کار برده می شود که به آنها علامت تغییر دهنده می گوییم.

1- دیز : هر وقت سمت چپ نتی واقع شود نیم پرده آنرا بالا می برد.

2- بمل : هر وقت سمت چپ نتی واقع شود نیم پرده آن را پایین می آورد.

3- بکار: هر وقت سمت چپ نتی که قبلاً بمل یا دیز شده اند واقع شوند اثر علامت قبلی را خنثی کرده و نت موسیقی را به حالت عادی بر می گرداند.

در موسیقی مشرقی مثل ایران فواصل کوچکتر از نیم پرده هم استفاده می شود ( یک چهارم پرده ) به این فاصله ها ربع پرده می گویند

4- سری : نت موسیقی را ربع پرده بالا تر می برد.

5- کرن : نت موسیقی را ربع پرده پایین می برد.

ریتم

برای فهمیدن بهتر ابتدا واجب است که کشش نت ها را توضیح دهیم

هر نت موسیقی در یک قطعه موسیقی شامل کشش معینی می باشد که امتداد زمانی آن نت موسیقی را نمایش می دهد. یک آهنگ فقط از تعدادی نت با کشش های برابر تشکیل نشده بلکه آهنگ شامل نت هایی با اندازه های مختلف و حتی سکوت هایی بین قطعه می باشد. برای مشخص کردن کشش های مختلف از شکل های قراردادی استفاده می گردد

هر جمله ی موسیقی از نگاه زمانی به قسمت های مختلف و برابر به اسم میزان تقسیم می شود. در هر میزان دو، سه و چهار و ... بخش زمانی مساوی می شود در نظر گرفت که به هر کدامشان یک ضرب می گویند. میزان ها به وسیله ی خطوطی عمودی از همدیگر جدا شده اند که به آن خط میزان می گویند.

معمولی ترین میزان ها بدین صورت می باشد. میزان های دو ضربی، میزان های سه ضربی، میزان های چهار ضربی عموماً برای ایجاد حس ریتمیک ضرب اول هر میزان قویتر از دیگر ضرب ها نواخته شده اند.

برای نمایش دادن ریتم یک آهنگ از دو عدد در آغاز قطعه استفاده شده است که معرف ریتم قطعه می شود. این را میدانیم که ارزش زمانی سیاه، سفید، چنگ، گرد و غیره است. این نسبت های کسری در ساختن کسر میزان نقش بسزایی دارد، بعنوان نمونه اگر در هر میزان دو تایی معادل دو سفید استفاده شود کسر میزان این ریتم بدین صورت خواهد بود: به این صورت که عدد بالایی گویای تعداد ضرب در هر میزان و عدد پایینی معرف شکل هر ضرب می باشد به این معنی معادل دو تا گرد در هر میزان. میزان ها بصورت کلی به سه دسته تقسیم می گردند.

الف - میزان های ساده

ب- میزان های ترکیب

ج - میزان های لنگ ( مختلط)

میزان های ساده : میزان هایی که هر ضرب آنها را بتوان به هشت، چهار و دو قسمت برابر تقسیم کرد میزن ساده می گویند.

برای درک بهتر ریتم های ساده هنرجویان عزیز می توانند از جدول زیر استفاده کنند.

آموزش نی

برای اجرای درست ریتم قطعات هنرجویان آموزش موسیقی باید از راه پا زدن استفاده کنند.راه این عمل به این صورت است که هر پایین و بالا آمدن پا به صورت یک ضرب حساب می شود. ریتم های ساده ای که اغلب استفاده می شوند دو چهارم، سه چهارم و چهار چهارم می باشد که هر ضرب آنها یک سیاه می باشد. باید دقت کنیم که کل ضرب ها برابر و یکنواخت شود تا ریتم اجرای درستی داشته باشد.

خط اتحاد و اتصال

خطی می باشد منحنی که میان دو یا چند نت موسیقی قرار داده شده و نشان می دهد که این نت ها باید پیوسته و با یک نفس اجرا شوند، اگر این خط منحنی میان نت های موسیقی هم اسم قرار گیرد کشش آنها را به هم پیوند داده و اگر میان نت های غیر هم اسم واقع شود باعث می شود که پیوسته و بدون مکث اجرا شود.

نقطه امتداد 

هرگاه نقطه ای سمت راست نت یا سکوتی قرار گیرد به اندازه نصف کشش آن نت یا سکوت بر امتدادش افزوده می شود. ( کشش آن برابر و نیم می گردد )

کوک کردن ساز نی


 سیک نوازنده ی نی تمام دستگاه ها ی آواز های سنتی را میتواند با یک ساز به خوبی اجرا کند ولی در هم نوازی با سازهای دیگر یا ارکستر سمفونیک باید از نی هایی با کوک های متفاوت ( هم سو با کوک ارکستر ) استفاده نماید تا به آسانی بتواند با ارکستر یا سازهای دیگر همراهی نماید. ساز نی هر چقدر بلند تر باشد کوک آن بم تر یا پایین تر می باشد و هر چقدر کوتاه تر باشد کوک آن زیر تر یا بالاتر می شود. کل نی ها با کوک های متفاوت انگشت گذاری یکسان و تعداد بند ها و سوراخ های مساوی دارند. آن نی که بم ترین صدای آن نت موسیقی دو ی دیاپازون شود اساس و پایه ای برای نامگذاری ساز و انگشت گذاری آن می شود. به این علت به آن نی دیاپازون نیز می گویند.

نی های کوتاه تر از نی دیاپازون:

نی های بلند تر از نی دیاپازون :

با تقسیم کردن ربع پرده ای نی هایی می توانیم داشته باشیم که در ارکستر استفاده ای نخواهد داشت. به علت یکسان بودن انشگت گذاری و ترتیب فاصله های نی های با کوک های مختلف کل آن ها را مانند نی دیاپازون دست بسته دو در نظر می گیریم. برای آغاز از نی دیاپازون سی یا سی بمل میتوانیم استفاده کنیم. استفاده از نی های زیر تر یا بم تر برای هنرجویان آموزش موسیقی که در آغاز راه می باشند دشوار می باشد.

آشنایی با ساز نی


نی سازی بی زبانه است که تشکیل شده است از یک لوله استوانه ای که سراسر طول آن از هفت بند و شش گره تشکیل شده است. و به قطرهای متفاوت از ۵/۱ تا ۳ سانتی متر و طولهای مختلف حدود ۳۰ تا ۷۰ سانتی متر ساخته شده است و روی لوله در قسمت پائین ۵ سوراخ در طرف جلو و یک سوراخ در قسمت عقب قرار گرفته، و در یک یا دو انتهای نی روکشی برنجی با طولی کوتاه لوله نی را پوشانده است، و لبه لوله در قسمت دهانی آنقدر تیز است که می تواند لای دندانها قرار گیرد و توسط انگشتان دوم و چهارم از یک دست و انگشتان اول تا چهارم از دست دیگر پوشیده میشوند.
نی اخیرا بصورت مصنوعی نیز ساخته میشود. به طور کلی نی را با جا گرفتن بین دو دندان نیش و گرد کردن زبان در پایین و پشت آن می‌نوازند اما اساتیدی همچون جمشید عندلیبی زبان را در بالا می‌گذارنددر کل شیوه نی‌نوازی به دو گونه نایب اسدالله و کسایی است

ساز نی شامل چهار محدوده صوتی می باشد، این محدوده ها بدین صورت می باشند:

الف- بم

ب- اوج

ج- غیث

د- پس غیث

در شروع راه فراگیری صدای بم را توضیح خواهیم داد، بعد از انجام تمرینات و درس هایی در این محدوده ی صوتی به صداهای بدی خواهیم رسید. در صورت یادگیری صحیح اجرای صدای بم محدوده دیگر را بهتر یاد می گیریم.

صدای بم : دهانه ی نی را در میان دو دندان جلویی قرار دهید ( احتاجی به داخل کردن سر نی در میان دندان ها نمی باشد ) سر ساز نی بر اساس میل و راحتی هنرجو آموزش نی می تواند در سمت راست یا چپ دهان واقع شود. زبان بر روی دهانه ی نی و متمایل به عکس جهت قرار گرفتن نی طوری قرار می گیرد که باعث جلو گیری از ورود هوا به داخل ساز نشود، آن طرف دهان که نی در آن قرار گرفته با لب ها کاملاً پوشانده شده و سمت دیگر را آزاد، راحت و بدون تغییر شکل نگه دارید . در زمان دمیدن در ساز نی باید زبانتان تا حدودی خمیده شود به صورتی که بین کام و تقریباً جلوی زبان یک روزنه برای ورود هوا به داخل ساز به وجود آید، این روزنه هر چقدر به دهانه ی نی نزدیک تر شود صدای ساز شفاف تر و طبیعی تر می گردد و بر عکس هر چقدر به طرف حلق نردیک تر شود صدا گنگ و غیر طبیعی خواهد شد. هنرجوی آموزش موسیقی باید تلاش کند هوا را در سمتی که دهانه ی نی واقع شده است هدایت کرده تا صدا بهتر و شفاف تر تولید گردد و هوا از طرف دیگر هدر نرود. دیواره ی دهان در سمتی که نی واقع شده است نقش کنترل و هدایت نفس را به عهده گرفته و در زمان سونوریته هر چقدر می شود آرام تر و راحت تر تمرین کنید. به زبان ، دست ها و لب ها و عضلات فشار وارد نکنید چون در این حالت صدا به سختی و به شکل ناقص تولید می شود، این نکته ضروری می باشد تولید کردن صدا در ساز نی مقدار زیادی به هنرجوی آموزش نی بستگی دارد . شما زاویه ی نی را می توانید در جهت های مختلف تغییر دهید به همین صورت زبان را مقداری جا به جا کنید تا با امتحان حالت های گوناگون صدای بهتری از ساز تولید شود. زمان انجام دادن این آزمایش مواظب باشید به محض این که به حالت بهتر تولید صدا رسیدید به فرم لب، زبان و زاویه نی را به یاد خود بسپرید. آنچنان در این حالت تمرین کنید تا چگونگی حالت مطلوب در ذهن شما باقی بماند. هنرجوی آموزش موسیقی باید این نکته را بداند که صدای ساز نی در داخل دهان تولید می شود چون ساختمان دهان اشخاص مختلف با همدیگر متفاوت است به این دلیل نمیتوان یک روش کاملاً ثابت شده را برای ایجاد صدای ایده آل پیشنهاد داد ولی نکاتی که بیان شد توسط استادان این ساز تجربه شده و نتایج مطلوبی بدست آمده است، در زمان تمرین ساز لب ها به هیچ عنوان نباید حرکت اضافه و لرزش داشته باشند. برای رفع این ایرادات می شود در جلوی آیینه به تمرین سونوریته پرداخت تا حالت دهان و لب ها کنترل شود . تمرین سونوریته باید با دقت و حوصله ی زیاد و رعایت دقیق تمام نکات انجام گیرد.

روش روغن کاری نی

1-ابتدا 6سوراخ ني را با چسب نواري ببنديد و بعد سوراخ انتهاي ني را از زير نيز ببنديد بعد از اين مراحل ني را به صورت ايستاده بگيريد و از بالا در ني روغن بريزيد به طوري كه يك بند از بالاي ني خالي بماند.

2- اكنون بايستي خزانه ني را (سر ني) ببنديد وني را به صورت افقي بگذاريد روغن ريخته شده بايستي 12 ساعت درني بماند.

3- دقت شود سازي كه براي اولين بار مورد استفاده قرار ميگيرد در ماه اول 4 بار به روش بالا روغن كاري شود بعد ازطي اين روند ساز را هر 6 ماه يك بار روغن كاري كنيد لذا روغن كاري زيادي باعث گرفته شدن صداي  ساز ميشود

4-در آخر سعي كنيد براي روغن كاري از روغن بادام استفاده كنيد زيرا استفاده از ساير روغنها بعلت رسوب در جداره داخل ني باعث كر شدن صداي ساز ميشود.

تاریخچه ساز نی


نی بعنوان قدیمی ترین وسیله موسیقی ساخت شده توسط انسان شناخته شده است. نتیجه کاوش های بعمل آمده نشان می دهد، تاریخ استفاده از گیاه نی برای ساختن سازهای بادی به ده هزار سال قبل بر می گردد. در پنج هزار سال قبل در مصر ، نی را بهمراه جسد نوازنده آن به خاک میسپردند و بر این باور بودن که روح نوازنده در ساز او باقی میماند.  شاید قدیمی ترین مدرک برای موجودیت سازهای بادی , زمان هخامنشیان باشد. در عهد هخامنشیان سه  نوع موسیقی معمول بوده است , موسیقی بزمی , موسیقی مذهبی و موسیقی رزمی و همچنین در رقصها سرود خواندن نیز معمول بوده است و در پایکوبی های بزمی ساز هایی مانند : نای و سرنای و چغانه و طبل به کار می رفته است.نوای نی بیش از صدای ساز های زهی به صدای انسان شباهت دارد و لذا به طبیعت نزدیک تر است . از این لحاظ این ساز و ساز های مشابه آن از هزاران سال پیش مورد علاقه ی ملل باستان بوده و اخبار و روایات فراوانی در باره ی  آن گفته شده است , از جمله اینکه گفته اند حضرت موسی از هواداران نوازندگان نی بوده و مولانا از نوازندگان معتبر این ساز به شمار می آمده است.همچنین گفته شده که نواختن نی در اسلام تحریم نشده و نوای آن را برای علاج بیماری های روحی مفید و موثر می دانسته اند.

 « ژوستن» تاریخ نویس رومی نوشته است : پارت ها به شرب شراب نیز مهتاد بودند و در مجالس جشن و سرور به حد وفور شراب می نوشیدند , آلات موسیقی آنان عبارت بود از : نای , نی لبک , طبل و دهل.

 در کتاب « درر التیجان فی تاریخ اشکان » تالیف محمد حسن خان اعتمادالسلطنه , آمده است که سلاطین اشکانی و ارکان دولت و اعیان و بزرگان آن قوم به ساز و آواز و رقص و طرب کمال میل را داشته اند و آلات طرب آنها نی , طبل کوچک و یک قسم سر نای بوده است مرسوم به سام بوکا.

شعرا و عارفان در آثار خود به وفور در باره ی نی و تأثیر آن در روان انسان سخن گفته اند.

 نی نامه ی مولانا :

 بشنو از نی چون حکایت می کند از جدایی ها شکایت می کند 
کز نیستان تا مرا ببریده اند...

 حافظ  با مطلع :  

  گوشم همه بر قول نی و چنگ است          چشمم همه بر لعل لب و گردش جام است

مجذوب تبریزی(شاعر قرن یازدهم هجری) با شعر معروف : 

یک شب آتش در نیستانی فتاد               سوخت چون عشقی که بر جانی فتاد...

 

آلبوم موسیقی نی


در این قسمت تعدادی از مجموعه آثار استاد حسن کسایی برای علاقه مندان به نی جمع آوری شده است.این مجموعه آهنگ ها جمع آوری شده از سطح اینتـرنت است و به منظور آشنایی بیشتر کاربران با آثار این نوازنده گرامی بر روی سایت قرار گرفته است چنانچه حق نشر فایلی برای شرکت خاصی است ما را مطلع سازید تا از روی سایت حذف گردد.

آواز ابو عطا_آلبوم نی استاد کسایی


دستگاه همایون _آلبوم نای نی استاد کسایی


آواز بیات اصفهان _آلبوم نای نی استاد کسایی


دستگاه شور-آلبوم نای نی استاد کسایی


 دستگاه راست پنجگاه -آلبوم نای نی استاد کسایی

اساتید برجسته ساز نی


یکی از نی نوازان عصر قاجار , نایب اسداله اصفهانی است که نی زن بسیار ماهری بوده است. وی با ساز ساده ای که تنها چند سوراخ بیشتر نداشت , تمام اصواتی را که اراده می کرده , از نی بیرون می آورده است.معاصران نایب اسداله اصفهانی او را در فن خود با استادان بزرگی چون سماع حضور و آقا حسین قلی در یک ردیف می دانسته اند . 

از چهره های معاصر نی نوازی استاد حسن کسایی فرزند سید جواد است. وی که از کودکی علاقه ی زیادی به موسیقی و به خصوص ساز نی داشت از سن دوازده سالگی شروع به نواختن نی کرد و در سن سیزده سالگی به مکتب استاد نوایی رفت .(نوایی از شاگردان نایب اسداله است و دیگر شاگرد نوایی , یاوری می باشد که او هم اصفهانی است). کسایی در محضر استاد صبا به نواختن ردیف ها پرداخت و با هنرمندانی چون خالقی , مشیر همایون و محجوبی نیز می نواخته است.وی کنسرت هایی نیز با ادیب خوانساری و اجراهایی با تاج اصفهانی داشته است.کسایی نی را در حد عالی می نوازد و هنوز نوازنده ای به قدرت او دیده نشده است و این روزها در بین مردم و به خاطر قطعه زیبای «سلام» و داستان پیدایش شناخته شده است. البته جایگاه هنری او در جامعه موسیقی و در میان شنوندگان جدی موسیقی ایرانی بسیار فراتر از آن است. بسیاری از ایرانیانی که به موسیقی اصیل علاقه‌مند هستند، کسایی را به نی و نی را با کسایی می‌شناسند؛ اما اندک‌اند افرادی که ساز دوم کسایی یعنی سه‌تار را شنیده باشند و سبک منحصر به فرد او را در نوازندگی این ساز ملی بدانند و بشناسند. ایشان هم اکنون در اصفهان به سر می برند. 

حسن کسایی-آموزش نی

استاد حسن کسایی از نوازندگان برجسته نی

 

آموزش نی

نایب اسداله اصفهانی

نت موسیقی نی


در این قسمت دانلود رایگان کتاب نت نینوا اثر حسین علیزاده برای نی و ارکستر را  برای شما دوست داران نی قرار داده ایم.

لینک دانلود کتاب نت نینوا

بلاگ آموزش موسیقی

ادامه مطلب