آموزش گام های موسیقی

آموزش گونه های گام موسیقی و نسبت آن ها با یکدیگر

گام کوچک و نسبت آن با گام بزرگ

قبل تر بیان شد که مد مینور تابعی از مد ماژور میباشد و فهمیدیم که پایه ی گام موسیقی کوچک ، در حقیقت بر درجه ی VI گام موسیقی بزرگ انطباق داده می شود به طور مثال نت لا پایه ی گام موسیقی کوچکی که تابع گام موسیقی دو بزرگ است می باشدو نت می پایه ی گام موسیقی کوچکی که درجه ی VI گام سل بزرگ است می باشد.

گونه های گام کوچک

1- مد مینور هارمونیک: در آخر مبجث مد مینور طبیعی بیان شد که وجود فاصله ی یک پرده ای بین درجه های VII و VIII باعث می شود که حالت خاص درجه VII ضعیف شود از این جهت تئوریسین های آموزش موسیقی تغییراتی را روی درجه ی VII انجام داده اند. دلیل این تغییر به گفته ی ساده به معنی نیم پرده ای کردن فاصله ی درجه های VII و VIII ، واضح است که برای دست یافتن به این هدف درجه ی VII را نمیشود پایین آورد و به سمت VII برد، چون در این حالت فاصله ی درجه ی I و درجه ی VIII از بین می رود. از این جهت تئوریسین های آموزش موسیقی درجه ی VII را نیم پرده ی کروماتیک بالاتر برده اند تا فاصله ی بین درجه های VII و VIII را تبدیل به نیم پرده ی دیاتونیک کنند. گام موسیقی که به این صورت بدست می آید گام کوچک هارمونیک گفته می شود. مد مینور هارمونیک دارای علامت های زیر می باشد:

1-  بر خلاف مد های دیاتونیکی که تا الان دیدیم دارای سه نیم پرده می باشد.

2- بر خلاف مد های دیاتونیکی که قبل از این دیدیم دارای فاصله ی یک پرده و نیم می باشد.

3- بر خلاف مد های دیاتونیکی که پیش از این مشاهده کردیم فقط دارای سه فاصله ی پرده می باشد.

4- بر خلاف مد های دیاتونیکی که تا الان دیدیم، دارای علامت های تغییر دهنده ی مصنوعی می باشد، این علامت ها فقط جاهایی که لازم باشد در قسمت چپ نت موسیقی هفتم گام واقع می شود.

 2- مد مینور ملودیک: فاصله ی یک پرده و نیمی بین درجه های VI و VII در آموزش موسیقی قدیم فاصله ای مانوس نمیباشد. به این فاصله دوم افزوده می گویند در مورد افزودگی و همچنین خصلت های دیگر فاصله ها مفصل صحبت خواهیم کرد و به این دلیل که در قرن های پیشین سراییدن فاصله های نا مانوس در ملودی ها زیاد مجاز نبودند از این جهت تئوریسین های آموزش موسیقی در ملودی هایی که در تونالیته های مینور درست شده بودند درجه ی VI را همچنین نیم پرده بالا تر می بردند تا فاصله ی یک پرده و نیمی که قبل در موردش صحبت شد به فاصله ی یک پرده ای تبدیل شود . اگر این الگو را با الگوی مد ماژور مقایسه کنیم مشاهده می کنیم که فقط اختلاف به روی یکی از درجه های آن دو(درجه ی VIII) دیده می شود و اگر به طور مثال در آهنگ کوتاهی درجه ی III دیده نشود، نمیشود متوجه شد که این آهنگ در مد مینور یا مد ماژور هست. برای بر طرف کردن این مسئله مد بالا را با تحلیل زیر باید اصلاح کنیم.

تحلیل : تئوریسین های آموزش موسیقی می گویند که کلاً چرا به تغییر درجه ی VII احتیاج داریم؟ مگر غیر از این است که این درجه به دلیل حالت احساس شدن آن نیم پرده بالا تر برده ایم، یعنی اگر روند ملودی به سمت پایین باشد ( حرکت ملودی از VIII به VII باشد) بعد از این احتیاجی به بالا بردن درجه ی VII نمی باشد و همچنین که هر وقت درجه ی VII در این روند به حالت طبیعی نشان داده شود، درجه ی VI همچنین می شود به حالت تغییر نکرده و طبیعی بماند. تئوریسین های آموزش موسیقی این نتیجه را از این مبحث تحلیلی می گیرند که درجه های VI و VII در مد مینور ملودیک در حالت صعودی ملودی نیم پرده باید بالا تر برود و در حالت نزولی ملودی به حالت طبیعی و تغییر نکرده قبل از خود برگردد. واضح است که گونه های سه گانه گام موسیقی کوچک می شود به گام های موسیقی نسبی کوچک در تقابل با هر یک از گام های موسیقی بزرگ تنظیم گردند

نت های موسیقی تونال و مدال

1- نت های تونال: هر گام موسیقی چه بزرگ و چه کوچک حاوی سه نت موسیقی می باشد که از نگاه تثبیت تونالیته شخصیتی بیشتر از نت های دیگر دارد: 1- نت موسیقی پایه(درجه I) 2- نت موسیقی زیرنمایان(در حقیقت پایه ی گام همسایه با یک بمل بیشتر یا یک دیز کمتر) و 30- نت موسیقی نمایان( در حقیقت پایه گام همسایه با یک دیز بیشتر یا یک بمل کمتر). به این نت ها درجه های تونال گفته می شود، هر گام موسیقی بزرگ هر وقت با گام کوچک همپایه خود قیاس شود خواهیم دید که نت های موسیقی تونال آنان بر هم انطباق دارد.

2- نت های مدال: نت های موسیقی که هنگام عوض شدن گام بزرگ به گام کوچک همپایه خود تغییر می یابند به این نت ها ، نت های مدال گفته می شود. نت های موسیقی مدال بر روی درجه های III و VI واقع شده اند. می شود هر گام موسیقی بزرگ را که با گامی کوچک از نتی هم نام شروع شود گامی هم پایه گفت. در مد های مینور هارمونیک طبیعی فاصله ی بین نت موسیقی پایه تا هر کدام از درجه های III و VI و در مینورهای طبیعی همچنین تا درجه ی VII همیشه نیم پرده کروماتیک از فاصله ها در مد ماژور کمتر می باشد

نت های مدال در قدیم

در زمان های پیشین بجز مد های دوگانه ی مینور و ماژور مد های دیگری هم بوده اند به این جهت در آن دوره ها بیش تر از امروز مد های مدال وجود داشته اند. می توان چنین فهمید که هر نت موسیقی غیر تونال در گام موسیقی نتی مدال می توانست به حساب آید.

گام هایی دیگر

گام موسیقی تمام پرده را کلود آشیل دوبوسی آهنگ ساز فرانسوی با احتباس از موسیقی روس به جهت ترکیب آثارش که در آن موقع و هم جهت با سبک انپرسیومیسم بود بوجود آورد و تئوریسین های آموزش موسیقی به آن گام تمام پرده می گویند در این گام فاصله ی بین پایه تا هنگام به شش قسمت مساوی ،تبدیل شد و گام به جای هشت درجه هفت درجه دارد.

گام تمام نیم پرده بر اساس گام کروماتیک بوجود آمده است این گام موسیقی تا قبل از شروع قرن بیستم فقط در کتاب های آموزش موسیقی مورد بررسی قرار گرفته بود و در آهنگ سازی استفاده نمیشد ولی از شروع این قرن بعضی از آهنگسازان جدید مثل آرنولد شوامبگ از گام کروماتیک به شکل پایه ای در تنظیم تئوری خودشان استفاده کرده اند. این آهنگ سازان بر اساس مکتب خویش در حقیقت بر گردانی از سبک اکسپرسیونیسم را در موسیقی تولید کرده اند. پایه ی مکتب دود کافونیک این است که بر خلاف گام های دیاتونیک هیچکدام از صورت های دوازده گانه موسیقی در یک قطعه موسیقی سهم بیشتر از دیگر صوت ها ندارند و روش های ویژه هستند که اثرهای گوناگون بیان را ارائه می دهند. این روش ها در کتاب های مربوط به اصول موسیقی دودکافونیک میتوان پیدا کرد.

شکی وجود ندارد که در مکتب آموزش موسیقی فکرهای ریاضی نسبت به طبیعت و احساس سهم بیشتری دارا می باشد، یکی از تئوریسین های موسیقی به اسم الیویر مسیان گام انتقال محدود را پیشنهاد داد در این گام موسیقی چهار فاصله ی پرده و چهار نیم پرده به تناوب بین درجه ها واقع شده اند و گامی با 9 درجه به وجود آورده اند. نباید فکر کرد که گام های مصنوعی در این چند مثال خلاصه شده است، مثال های قبلی فقط به این جهت در این جا آمده اند که فکر هنرجوی آموزش موسیقی علاقه مند به کنکاش موسیقی و تا حدی به گوناگونی در ساخت گام های موسیقی گسترش پیدا کند.

گام های طبیعی در منطقه های مختلف جهان شکل های گوناگونی دارد هر کدام از این گام های موسیقی به این دلیل که با بیان موسیقی آن منطقه عجین شده است پایه ی موسیقی آن منطقه را تشکیل می دهد از این جهت با اجرا کردن بعضی از این گام های موسیقی اگر موسیقی آن منطقه قبل تر هم شنیده شده باشدخاطره اش به احتمال قوی در ذهن کسی که می شنود زنده می شود. دو نمونه از این گام های موسیقی در زیر بیان می شود:

1- گام پنتاتونیک : همینطور که از نام آن مشخص است این گام موسیقی از 5 صوت تشکیل شده است، فاصله بین درجه ها از سه پرده و دو یک پرده و نیم تشکیل شده است. این گام موسیقی برای موسیقی ژاپن و چین می باشد اما موسیقی های محلی بیشتر نقاط جهان از آن استفاده می کنند.

2- گام کولی : مجموعاً با تکرار نت اول در اکتاو بالا از هشت نت وسیقی تشکیل شده است و فاصله بین درجه یک پرده، چهار نیم پرده و دو یک پرده و نیم می  باشد. گام های موسیقی هستند که بعضی از فاصله های بین درجه ای آن ها نیم پرده یا پرده نمی باشد فقط چیزی بین آن دو است. یا در آن ها نیم پرده درست نیمی از پرده نمی باشد، می شود گفت که این گام های موسیقی کل پهنه ی موسیقی را به غیر از موسیقی کلاسیک غربی در خود جای می دهد این گام های موسیقی به دو گروه طبیعی و مصنوعی وجود دارد : 1- گروه گام های طبیعی : مثال های ما ایرانی ها را باید در خود موسیقی ایرانی پیدا کرد، گام موسیقی ایرانی نیز از آن نوع گام ها می باشد که در آن ها نیم پرده ، نیمی از پرده نمی باشد. 2- گروه گام های مصنوعی : به وسیله بعضی از تئوریسین های آموزش موسیقی در عصر حاضر مثل آلویس هاوا موسیقی دان چک که هر پرده را به سه چهار شش و حتی دوازده قسمت تقسیم می کندو تاثیری از آموزش صوت های بوجود آمده اختراع شده است.

علامت های تغییر دهنده اصلی آن هایی که به جهت تنظیم فاصله ها در ارتباط با نت تونیک هر مد ماژور یا مینور طبیعی استفاده شده اند، مکانشان همیشه در شروع حامل بعد از کلید و قبل از کسر میزان است. به این دلیل که این علامت ها فقط از دیز و بمل تشکیل شده اند علامت های بکار در این حالت هیچ وقت به کار برده نمی شوند ولی در نت نویسی ایران این قانون به دلیل فکر سطحی بعضی از تئوریسین های آموزش موسیقی ایران تا حدی کاهش یافته است.

امیدواریم که هنرجویان و علاقه مندان به آموزش موسیقی بتوانند با مطالعه و تمرین مباحث آموزش گام در سایت افرا رایان ، گونه های مختلف گام را فرا بگیرند.

بلاگ آموزش موسیقی

ادامه مطلب